Practice
Exercises
Uzupełnij zdania: wstaw w miejsce „___” poprawną formę zaimka, tak aby zgadzał się z rzeczownikiem pod względem rodzaju, liczby i przypadku. W nawiasie podano formę podstawową zaimka.
Zgoda zaimków
Zgoda zaimków to zasada mówiąca, że zaimek (np. wskazujący, dzierżawczy, względny) musi być dopasowany do wyrazu, do którego się odnosi (najczęściej do rzeczownika), pod względem rodzaju, liczby i przypadku. W wielu sytuacjach dochodzi też do zgody znaczeniowej (gdy dopasowanie wynika z sensu, a nie tylko z formy gramatycznej).
1. Z czym zgadza się zaimek?
Najczęściej zaimek zastępuje lub określa rzeczownik, więc przejmuje jego cechy gramatyczne. Dotyczy to zwłaszcza zaimków: ten, tamten, taki, który, jaki (odmiennych jak przymiotniki) oraz zaimków dzierżawczych: mój, twój, jego, jej, nasz, wasz, ich (część odmienia się, część jest nieodmienna).
| Cecha | Co oznacza w praktyce? | Przykład |
|---|---|---|
| Rodzaj | zaimek przyjmuje rodzaj rzeczownika (męski/żeński/nijaki) | ten dom, ta książka, to dziecko |
| Liczba | zaimek jest w tej samej liczbie co rzeczownik | te domy, te książki, te dzieci |
| Przypadek | zaimek przyjmuje przypadek wymagany przez zdanie | nie ma tej książki (D), widzę tę książkę (B) |
2. Zaimki wskazujące: „ten, ta, to” (zgoda z rzeczownikiem)
Zaimki wskazujące odmieniają się podobnie jak przymiotniki i muszą zgadzać się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku.
| Rzeczownik | Rodzaj / liczba | Forma zaimka | Połączenie |
|---|---|---|---|
| dom | męski, lp. | ten | ten dom |
| książka | żeński, lp. | ta | ta książka |
| dziecko | nijaki, lp. | to | to dziecko |
| domy | mnoga (niemęskoos./ogólnie) | te | te domy |
| chłopcy | mnoga męskoosobowa | ci | ci chłopcy |
| Przypadek | Rzeczownik (dom) | Zaimek | Wyrażenie |
|---|---|---|---|
| Mianownik | dom | ten | ten dom |
| Dopełniacz | domu | tego | nie ma tego domu |
| Celownik | domowi | temu | przyglądam się temu domowi |
| Biernik | dom | ten | widzę ten dom |
| Narzędnik | domem | tym | interesuję się tym domem |
| Miejscownik | domu | (o) tym | mówię o tym domu |
3. Zaimki dzierżawcze: „mój, twój, nasz, wasz”
Zaimki dzierżawcze odmienne (np. mój, twój, nasz, wasz) zgadzają się z rzeczownikiem tak jak przymiotniki. Oznaczają przynależność.
| Rzeczownik | Forma zaimka | Połączenie |
|---|---|---|
| zeszyt (m.) | mój | mój zeszyt |
| torba (ż.) | moja | moja torba |
| krzesło (n.) | moje | moje krzesło |
| książki (lm.) | moje | moje książki |
| uczniowie (lm. męskoos.) | moi | moi uczniowie |
Zaimki dzierżawcze jego, jej, ich są w polszczyźnie standardowej nieodmienne i nie przyjmują końcówek przypadków, ale nadal odnoszą się znaczeniowo do rzeczownika.
| Zaimek | Przykład | Uwagi |
|---|---|---|
| jego | jego książka, nie ma jego książki | forma stała |
| jej | jej telefon, używam jej telefonu | forma stała |
| ich | ich dom, mieszkam w ich domu | forma stała |
4. Zaimki względne: „który” i zgoda z rzeczownikiem
Zaimek który wprowadza zdanie podrzędne i zgadza się z rzeczownikiem, do którego się odnosi, w rodzaju i liczbie. Natomiast przypadek zależy od roli, jaką „który” pełni w zdaniu podrzędnym.
| Zdanie | Do czego odnosi się „który”? | Rodzaj/liczba | Przypadek „który” w zdaniu podrzędnym |
|---|---|---|---|
| To chłopiec, który wygrał. | chłopiec | m., lp. | Mianownik (bo „który” jest podmiotem: kto wygrał?) |
| To dziewczyna, którą widziałem. | dziewczyna | ż., lp. | Biernik (kogo widziałem?) |
| To książka, której szukam. | książka | ż., lp. | Dopełniacz (czego szukam?) |
| To uczniowie, z którymi rozmawiam. | uczniowie | lm. męskoos. | Narzędnik (z kim rozmawiam?) |
5. Zgoda znaczeniowa (gdy liczy się sens)
Czasem zaimek odnosi się do wyrażenia zbiorowego lub ogólnego (np. „większość uczniów”, „para osób”). Wtedy można spotkać dopasowanie wynikające z sensu wypowiedzi, a nie wyłącznie z formy gramatycznej.
| Wyrażenie nadrzędne | Wariant formalny | Wariant znaczeniowy | Uwagi |
|---|---|---|---|
| większość uczniów | Większość uczniów i jej decyzja | Większość uczniów i ich decyzja | W zależności od tego, czy podkreślamy „większość” jako całość, czy uczniów jako osoby. |
6. Najczęstsze błędy
| Niepoprawnie | Poprawnie | Dlaczego? |
|---|---|---|
| ten książka | ta książka | rodzaj żeński wymaga „ta”. |
| ci dziewczyny | te dziewczyny | „ci” dotyczy liczby mnogiej męskoosobowej. |
| To dziewczyna, który przyszła. | To dziewczyna, która przyszła. | „która” musi zgadzać się w rodzaju i liczbie z „dziewczyna”. |
7. Najważniejsze do zapamiętania
- Zaimek zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i zwykle w przypadku.
- Zaimki typu ten, mój, który odmieniają się jak przymiotniki.
- Zaimki dzierżawcze jego, jej, ich są nieodmienne.
- W zaimkach względnych („który”) rodzaj i liczba zależą od rzeczownika, a przypadek od roli w zdaniu podrzędnym.